Lịch sử Thượng Hải: tô giới qua các toà nhà cũ

Lịch sử Thượng Hải giai đoạn tô giới (khoảng 1843–1943) không nằm trong sách giáo khoa mà nằm ngay trên phố. Hai nơi cho thấy rõ nhất là dãy toà nhà dọc Ngoại Than (外滩, Wàitān) và những con đường rợp bóng cây ở khu Tô giới Pháp cũ. Bài này chỉ kể lại thực tế lịch sử và kiến trúc, theo thứ tự thời gian, để bạn đi bộ một ngày là nhận ra từng lớp.

Tô giới Thượng Hải là gì, hình thành khi nào?

Tô giới (租界, zūjiè) là những khu đất ở thành phố cảng mà người nước ngoài thuê và tự quản lý việc xây dựng, đường sá, cảnh sát. Sau Hiệp ước Nam Kinh (1842), Thượng Hải mở cảng thông thương, hoạt động từ khoảng năm 1843, và các khu này dần hình thành bên ngoài phố cổ, dọc sông Hoàng Phố (黄浦江, Huángpǔ Jiāng).

Có bốn mốc bạn nên nhớ:

Năm	Sự kiện
1842–1843	Hiệp ước Nam Kinh (1842) mở Thượng Hải làm cảng thông thương; cảng đi vào hoạt động từ khoảng 1843
1849	Tô giới Pháp (法租界) được lập, ngày 06/04
1863	Khu của người Anh và người Mỹ gộp thành Tô giới Quốc tế (公共租界)
1943	Tô giới Pháp được bàn giao ngày 30/07; giai đoạn tô giới khép lại trong những năm 1943–1946

Hai khu vực chạy song song: Tô giới Quốc tế ở phía bắc, trung tâm là Ngoại Than và đường Nam Kinh; Tô giới Pháp ở phía nam, gồm những khu như Vũ Khang, Hoài Hải. Mỗi bên có phong cách xây dựng riêng, nên đi bộ từ khu này sang khu kia bạn sẽ thấy ngay khác biệt.

Các toà nhà ở Ngoại Than kể gì?

Cái tên “Bund” xuất phát từ tiếng Anh–Ấn, chỉ bờ kè ven sông. Từ khoảng đầu thế kỷ 20, đây trở thành một trung tâm tài chính của Đông Á, nên ngân hàng, hãng buôn và câu lạc bộ xếp thành hàng dọc bờ sông. Ngày nay còn khoảng 50 toà, đánh số từ 1 đến 33 trên đường Trung Sơn Đông Nhất (中山东一路). Xem thêm thời điểm đẹp để ngắm ở bài Ngoại Than Thượng Hải.

Mấy toà đáng dừng lại:

Số nhà	Toà nhà	Điều đáng biết	Hiện nay
Số 12	Ngân hàng HSBC cũ	Xây 1921–1923, kiến trúc sư Palmer & Turner; từng là trụ sở HSBC đến 1955	Trụ sở Ngân hàng Phát triển Phố Đông
Số 13	Hải quan Thượng Hải	Hoàn thành 19/12/1927, tháp đồng hồ cao khoảng 90 m, cơ chế theo mẫu Big Ben	Vẫn là cơ quan hải quan
Số 20	Toà Sassoon / Khách sạn Hoà Bình	Khách sạn mở năm 1929 với tên Cathay Hotel, mái đồng xanh dễ nhận	Fairmont Peace Hotel
Số 2	Câu lạc bộ Thượng Hải cũ	Câu lạc bộ xã giao của người Anh	Khách sạn Waldorf Astoria (từ 2010)
Số 18	Ngân hàng Chartered cũ	Trụ sở Thượng Hải của Chartered Bank	Cửa hàng, nhà hàng, không gian triển lãm

Toà HSBC là chỗ nên nhìn kỹ nhất. Sảnh vòm có tranh khảm các thành phố nơi ngân hàng có chi nhánh, như Hồng Kông, Tokyo, London, New York. Những bức tranh này từng bị phủ lên sau năm 1955 và được phát hiện, phục chế năm 1997. Cặp sư tử đồng gốc đặt trước cửa nay trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Thượng Hải, ở cửa là bản sao.

Khách sạn Hoà Bình còn có Bảo tàng Hoà Bình (和平博物馆) ở tầng trệt, số 20 Nam Kinh Đông. Bảo tàng mở 09:00–19:00, có hơn 1.600 hiện vật về lịch sử toà nhà. Khách ngoài khách sạn cần đặt tour kèm gói ăn uống trước ít nhất một ngày; trang chính thức không niêm yết giá vé lẻ. Tour chuyên sâu cho khách lưu trú giá 128 tệ (khoảng 495.000 đồng).

Nhiều toà vẫn là ngân hàng hoặc văn phòng, nên giờ mở sảnh không cố định. Muốn vào bên trong, bạn nên đi ngày thường trong giờ hành chính và hỏi bảo vệ. Phong cách trang trí này được kể kỹ hơn ở bài kiến trúc Art Deco Thượng Hải.

Khu Tô giới Pháp cũ để lại những gì?

Nếu Ngoại Than là mặt tiền thương mại thì khu Tô giới Pháp là nơi người ta ở. Dấu vết còn lại là những đại lộ trồng ngô đồng Pháp (đường Hoài Hải và Hành Sơn từng mang tên Avenue Joffre và Avenue Pétain), chung cư kiểu Art Deco và các dãy nhà ngõ.

Vài điểm cụ thể:

Toà chung cư Normandie, nay gọi là toà Vũ Khang (武康大楼, Wǔkāng Dàlóu), nằm ở ngã ba nổi tiếng nhất khu.
Chung cư Thường Đức (常德公寓), nơi nhà văn Trương Ái Linh từng sống và hoàn thành nhiều tác phẩm.
Nhà số 7 đường Hương Sơn, từng là nơi ở của Tôn Trung Sơn.
Khách sạn Okura Garden, xây trên nền Câu lạc bộ Pháp cũ.

Lộ trình đi bộ chi tiết nằm ở bài Tô giới Pháp cũ Thượng Hải. Còn kiểu nhà ở phổ biến nhất của thời kỳ này, kết hợp tường gạch kiểu phương Tây với lối vào theo nếp Trung Hoa, được giải thích ở bài nhà Thạch Khố Môn.

Điều gì dễ bị hiểu nhầm?

“Tân Thiên Địa là nhà cổ nguyên bản.” Thực tế khu này được tái phát triển: mặt tiền nhà shikumen được giữ lại, bên trong thành quán ăn và cửa hàng.
“Khách sạn Hoà Bình là một toà.” Bên trong khu này có hai khách sạn: Fairmont Peace Hotel và Swatch Art Peace Hotel.
“Tháp hải quan chính là Big Ben.” Cơ chế đồng hồ làm theo thiết kế của Big Ben, nhưng đây là toà nhà riêng của Thượng Hải.
“Mọi toà ở Ngoại Than đều xây cùng lúc.” Chúng được xây trải dài nhiều thập niên; các toà HSBC (1923) và Hải quan (1927) chỉ là hai trong số đó.

Xem lịch sử này ở đâu, thế nào cho dễ?

Cách gọn nhất là ghép một buổi sáng ở Ngoại Than với một buổi chiều ở khu Vũ Khang. Từ ga metro Nam Kinh Đông (南京东路站) lối ra số 2, đi bộ khoảng 10 phút là tới Ngoại Than. Cách đi chung xem tại cẩm nang du lịch Thượng Hải.

Muốn có bức tranh tổng thể trước khi đi, hãy ghé Trung tâm Lịch sử Phát triển Đô thị Thượng Hải (上海城市历史发展陈列馆) ở tầng hầm Tháp Minh Châu Phương Đông, số 1 Đại lộ Thế Kỷ, Phố Đông. Nơi này mở 09:00–21:00, có các khu trưng bày về thời mở cảng và thời “thập lý dương trường”. Theo Trip.com, hạng mục này nằm trong gói vé “二球观光” giá 199 tệ (khoảng 770.000 đồng) và cần quét lại vé ở cửa; xem giá khi đặt vé.

Nên	Không nên
Đi ngày thường để vào được sảnh các toà nhà văn phòng	Tự ý vào khu làm việc của ngân hàng, hải quan
Ngẩng lên nhìn chi tiết trang trí và mái toà nhà	Chụp ảnh người dân trong ngõ khi họ không đồng ý
Đi bộ khu Vũ Khang vào buổi sáng, ít người hơn	Gây ồn ở khu chung cư còn có người ở
Tra giờ mở bảo tàng trước khi đi	Tin vào con số “năm xây” trên các bài đăng không rõ nguồn

Từ vựng tiếng Trung hữu ích

Tiếng Việt	Chữ Hán	Pinyin
Tô giới	租界	zūjiè
Tô giới Pháp	法租界	Fǎ zūjiè
Tô giới Quốc tế	公共租界	gōnggòng zūjiè
Ngoại Than	外滩	Wàitān
Hải quan	海关	hǎiguān
Ngân hàng	银行	yínháng
Toà nhà lịch sử	历史建筑	lìshǐ jiànzhù
Nhà ngõ shikumen	石库门	shíkùmén

Câu hỏi thường gặp

Tô giới Thượng Hải tồn tại trong bao lâu?

Tô giới Thượng Hải tồn tại khoảng một thế kỷ. Thượng Hải mở cảng thông thương sau Hiệp ước Nam Kinh (1842), hoạt động từ khoảng 1843, Tô giới Pháp lập ngày 06/04/1849, khu Anh–Mỹ gộp thành Tô giới Quốc tế năm 1863. Tô giới Pháp được bàn giao ngày 30/07/1943, và giai đoạn này khép lại trong những năm 1943–1946.

Xem các toà nhà cũ ở Ngoại Than ở đâu?

Bạn đi dọc đường Trung Sơn Đông Nhất, các toà đánh số từ 1 đến 33. Từ ga metro Nam Kinh Đông, lối ra số 2, đi bộ khoảng 10 phút. Nhiều toà vẫn là ngân hàng hoặc văn phòng nên chỉ ngắm bên ngoài là chính, sảnh có thể không mở thường xuyên.

Có vào được Khách sạn Hoà Bình để xem lịch sử không?

Có, qua Bảo tàng Hoà Bình ở tầng trệt, mở 09:00–19:00 hằng ngày. Khách không lưu trú cần đặt tour kèm gói ăn uống trước ít nhất một ngày. Trang chính thức không ghi giá vé lẻ, nên hãy xem giá khi đặt.

Khu Tô giới Pháp cũ nay còn gì?

Còn đại lộ trồng ngô đồng ở Hoài Hải và Hành Sơn, toà Vũ Khang, chung cư Thường Đức, nhà ở của Tôn Trung Sơn trên đường Hương Sơn và nhiều dãy nhà ngõ. Tân Thiên Địa giữ mặt tiền nhà shikumen nhưng bên trong đã chuyển thành quán ăn, cửa hàng.

Thông tin cập nhật tháng 10/2026 (tỷ giá dùng: 1 tệ ≈ 3.870 đồng, ngày 19/10/2026).