Người Thượng Hải: tính cách và cách ứng xử khi gặp

Không có “tính cách người Thượng Hải” chung cho 24,87 triệu cư dân của thành phố, và 42,1% trong số đó đến từ tỉnh thành khác. Nhưng một giáo sư dân tục học và vài bạn trẻ địa phương có nhắc tới những nét ứng xử như giữ khoảng cách vừa phải, coi trọng quy tắc, thiên về thực tế. Bài này gom lại các nhận xét đó, ghi rõ ai nói, để bạn dùng như gợi ý chứ không phải khuôn mẫu.

Thượng Hải có bao nhiêu “người Thượng Hải”?

Theo cuộc điều tra dân số lần thứ bảy, Thượng Hải có 24.870.895 cư dân thường trú. Trong đó 10.479.652 người, tức 42,1%, đến từ tỉnh thành khác. Số liệu được thành phố công bố ngày 18/05/2021.

Vì vậy khi bạn hỏi “người Thượng Hải”, câu trả lời đầu tiên là: tuỳ bạn gặp ai. Nghĩa là người bạn gặp ở cửa hàng tiện lợi, trên xe Didi hay ở Lục Gia Chủy (陆家嘴, Lùjiāzuǐ) có thể là người địa phương, cũng có thể mới đến từ nơi khác.

Thành phố cũng vốn là nơi đến của người nhập cư. Giáo sư Trọng Phú Lan (仲富兰, Zhòng Fùlán), Chủ tịch Hội Dân tục học Thượng Hải, nêu ba làn sóng lớn: dân giàu vùng Giang Nam vào tô giới lánh nạn thời Thái Bình Thiên Quốc, công nhân và thợ kỹ thuật vào làm nhà máy những năm 1920, và đợt tăng dân số mạnh từ thập niên 1980. Ông tóm tắt hải phái, lối văn hoá đặc trưng của thành phố, bằng một chữ: “tạp” (pha trộn).

Người dân địa phương hay được nhắc đến với những nét nào?

Dưới đây là ba nhận xét của giáo sư Trọng Phú Lan trong buổi chia sẻ ngày 30/03/2019 (đăng trên Thepaper ngày 02/04/2019). Đây là góc nhìn của một học giả về người Thượng Hải gốc, không phải số liệu khảo sát.

Nét được nhắc	Ông mô tả thế nào	Với du khách nghĩa là gì
Biên giới cá nhân	Ít can thiệp hay phán xét lối sống của người khác; quan hệ giữ khoảng cách vừa phải	Đừng mong bị bắt chuyện thân mật ngay; không có nghĩa là họ lạnh nhạt
Thực tế, hay tính toán	Chuộng cái thiết thực, ít hứng thú với chuyện “hư” và “xa”; ông thừa nhận người ngoài hay thấy họ tinh ranh	Giá và điều kiện nên hỏi rõ từ đầu, ai cũng đỡ mệt
Ý thức hợp đồng	Coi trọng quy tắc và công bằng; có người coi nhận lương là một dạng hợp đồng	Nói sao làm vậy, giờ hẹn nên đúng

Ông nêu thêm hai ví dụ. Một là các chương trình truyền hình Thượng Hải kiểu tranh luận, kể chuyện gia đình và đời tư, mà theo ông đã nhanh chóng biến mất. Hai là khi xếp hàng, theo ông thường có người nhiệt tình đứng ra giữ trật tự.

Ông Trọng cũng nói thẳng mặt trái: làm ăn với người Thượng Hải có tỷ lệ thành công cao nhưng cũng rất mệt, vì họ rất tinh.

“Người Thượng Hải khó gần” có đúng không?

Đây là định kiến mà chính người địa phương cũng nhắc. Trong bài của Sixth Tone ngày 17/05/2024, cô Chen Yuxuan, 20 tuổi, người Thượng Hải, cho biết định kiến người Thượng Hải “khép kín” với người ngoài khá phổ biến và có thể liên quan đến tiếng địa phương. Cô tả phương ngữ này “có thể mỉa mai, hài hước, hơi sắc, nhưng vẫn có chút dịu dàng”.

Bài báo không đưa số liệu nào về mức độ phổ biến của định kiến. Nên cách an toàn là coi nó như điều bạn có thể nghe nhắc, chứ không phải điều bạn sẽ gặp.

Trong hài độc thoại, căng thẳng giữa dân nội thành và dân vùng ven hay thành chất liệu gây cười. Theo Sixth Tone, “góc trên” (上只角) và “góc dưới” (下只角) chỉ khu trong và ngoài các tuyến vành đai. Người từ Sùng Minh (崇明, Chóngmíng) hay Phụng Hiền (奉贤, Fèngxián) có thể tự đùa mình “không phải người Thượng Hải thật”. Cô Dương Tư Kiệt (Yang Sijie), quê Gia Định (嘉定, Jiādìng), không thấy những câu đùa này xúc phạm, vì theo cô hài độc thoại không nhằm công kích nhóm nào mà kể lại đời sống thật. Một nhân vật khác trong bài, Zhang Tongyan, lại nhắc rằng kiểu đùa này có thể làm người khác phật ý.

Tiếng Thượng Hải: còn nói nhiều không?

Tiếng Thượng Hải thuộc nhóm Ngô, có gốc từ tiếng Tùng Giang (松江), và chịu ảnh hưởng mạnh từ người Chiết Giang, Giang Tô vào thành phố sau khi Thượng Hải mở cảng năm 1843 (theo Sixth Tone). Cũng theo bài này, tiếng phổ thông là ngôn ngữ bắt buộc trong giáo dục từ năm 1956.

Một tác giả trên Thepaper (06/01/2022) viết rằng người Thượng Hải thường chuyển sang tiếng phổ thông khi nói với người ngoài, kể cả lúc gọi món. Tác giả kể một gia đình hàng xóm chỉ nói tiếng phổ thông với con để bé học tốt hơn ở mẫu giáo. Đây là quan sát cá nhân, không phải thống kê.

Cùng lúc, hài độc thoại bằng tiếng Thượng Hải đang kéo khán giả trẻ. Theo Sixth Tone, nhóm SpicyComedy bắt đầu diễn từ 10/2023 và diễn hai lần mỗi tháng ở Thượng Hải. Cũng theo bài này, năm 2017 chỉ có vài vlogger làm nội dung bằng tiếng địa phương, nay đã hàng trăm người.

Tiếng Việt	Chữ Hán	Pinyin (đọc kiểu phổ thông)	Ghi chú
Chào bạn	侬好	—	Cách chào thường được nhắc tới; bài chưa có nguồn xác nhận cách đọc nên không ghi phiên âm
Chúng tôi, chúng ta	阿拉	ālā	Từ tiếng địa phương, xuất hiện trong bài Thepaper của một tác giả cá nhân
Trong nhà	屋里厢	wū lǐ xiāng	Từ chỉ “ở nhà”, cũng có trong bài Thepaper đó
Chuyện nội trợ (đi chợ, giặt, nấu)	买汰烧	mǎi tài shāo	Từ chỉ việc nhà, cũng có trong bài Thepaper đó

Bài Thepaper dùng các từ này làm ví dụ mà không giải nghĩa, phần nghĩa ở trên theo kiến thức chung. Pinyin chỉ để bạn nhận mặt chữ, âm thật của tiếng Thượng Hải khác tiếng phổ thông nhiều. Muốn học thêm câu hỏi đường, xem tiếng Thượng Hải và câu chỉ đường mẫu.

Nơi nào cho bạn thấy đời sống địa phương?

Đời sống kiểu cũ vẫn còn thấy ở những khu nhà thạch khố môn (石库门, shíkùmén). Giáo sư Trọng Phú Lan nhắc câu “螺蛳壳里做道场” (làm lễ trong vỏ ốc), ý nói người Thượng Hải xoay xở khéo trong không gian chật. Bài nhà thạch khố môn Thượng Hải kể chi tiết về kiểu nhà này.

Nếu muốn hiểu vì sao nơi đây pha trộn Đông Tây như vậy, mở lịch sử tô giới Thượng Hải. Các tuyến đi phù hợp xem ở cẩm nang du lịch Thượng Hải.

Những điều nên và không nên khi giao tiếp

Phần này tổng hợp từ các nhận xét ở trên, nên chỉ là gợi ý ứng xử chung.

Nên	Không nên
Hỏi giá, thời gian, điều kiện rõ ràng ngay từ đầu	Mặc định người Thượng Hải nào cũng “tính toán” hay “khó chịu”
Giữ khoảng cách lịch sự khi mới gặp	Hỏi dồn chuyện riêng như lương, gia đình
Xếp hàng, đúng hẹn	Hỏi “bạn có phải người Thượng Hải thật không”
Hỏi người bản xứ cách nói một câu tiếng địa phương nếu bạn tò mò	Bắt chước giọng để trêu

Câu hỏi thường gặp

Người Thượng Hải có khó gần không?

Không có số liệu nào xác nhận điều này. Có định kiến như vậy, và chính người Thượng Hải cũng nhắc tới, nhưng một số nhà nghiên cứu giải thích đó là thói quen giữ khoảng cách và ít can thiệp chuyện người khác. Với du khách, thái độ lịch sự, rõ ràng thường đủ để trò chuyện thuận lợi.

Ở Thượng Hải có phải ai cũng nói tiếng Thượng Hải không?

Không. 42,1% cư dân thường trú đến từ tỉnh thành khác. Một tác giả Thepaper còn kể người Thượng Hải quanh ông chuyển sang tiếng phổ thông khi nói với người ngoài, kể cả lúc gọi món, nhưng đó là quan sát cá nhân, không phải thống kê.

“Hải phái” nghĩa là gì?

Là cách gọi lối văn hoá đặc trưng của Thượng Hải, pha trộn Đông Tây, cổ kim. Giáo sư Trọng Phú Lan tóm gọn: “hải phái chính là ‘tạp'”, trong cùng buổi nói chuyện nơi ông nhắc tới ba làn sóng nhập cư vào thành phố.

Nói được tiếng Thượng Hải có được lợi gì không?

Chưa có dữ liệu cho thấy bạn được giá tốt hơn hay được đối xử khác. Sixth Tone cho biết nhiều bạn trẻ đang hào hứng với phương ngữ này, nhưng bài không nói người nghe phản ứng ra sao khi du khách nói thử. Bạn không cần biết tiếng Thượng Hải để đi du lịch.

Thông tin cập nhật tháng 10/2026.